فلسفه اخلاق انرژی

ملاحظاتی بر نظریه «تمدن انرژی» و الزامات اخلاقی آن


دکتر الکساندر لاتسا 1394/10/10 05:12:00 عصر

کشکمش بین ملت‌ها، برای یافتن راه برقراری تعادل میان توسعه انسانی، افزایش تقاضا برای مصرف انرژی و تلاش برای حفظ محیط زیست و جلوگیری از تغییرات ناگهانی جوی، مواردی است که می‌توان از آن به‌عنوان پیدایش «تمدن انرژی» یاد کرد.

آمریکا پس از جنگ سرد سیاست‌های خود را به‌صورت گسترده توسعه داد و در طول تاریخ رقیبی برای خود ندید. عطش تسلط در تمامی زمینه‌ها از جمله نظامی، اقتصادی، مالی، اخلاقی و... دامنه یافت تا جایی‌که برای این قدرت، طبیعی بود که به منابع سایر کشورها دسترسی و تسلط پیدا کند. در همین زمان کشورهای قدرتمند تصمیم گرفتند رقبای خود را در عرصه سیاست از صحنه حذف کنند، به‌ویژه رقبایی که در تصرف منابع انرژی با آن‌ها حرکت می‌کردند، مانند محروم کردن اروپا از انرژی روسیه، محروم کردن روسیه برای همکاری با ایران و نیز مانع شدن چین برای استفاده از منابع نفتی عراق. در نتیجه اینطور به نظر می‌رسد که با این سیاست، جنگ برای تصرف انرژی در دهه‌های آتی تشدید می‌شود، جنگی که از مغرب تا آسیای مرکزی و تا خاورمیانه ادامه خواهد یافت. امروز مانند گذشته پیشرفت بشر ارتباط مستقیمی با دسترسی‌های او به منابع انرژی دارد، از طرفی هم افزایش جمعیت در کشورهای آسیایی، آمریکای جنوبی و آفریقا، تقاضا را برای انرژی افزایش می‌دهد. اکنون این سوال مطرح می‌شود که در این وضعیت آیا می‌توان مانند گذشته آینده انرژی را ضمانت کرد یا خیر؟ 
کشکمش بین ملت‌ها، برای یافتن راه برقراری تعادل میان توسعه انسانی، افزایش تقاضا برای مصرف انرژی و تلاش برای حفظ محیط زیست و جلوگیری از تغییرات ناگهانی جوی، مواردی است که می‌توان از آن به‌عنوان پیدایش «تمدن انرژی» یاد کرد. این احتمال می‌رود که در آینده شوک نفتی، در اختیار داشتن ابزاری برای کنترل و مبارزه با این شوک توسط قدرت‌های جهان، ارتباط نفتی با کشورهایی که از لحاظ سیاسی ضعیف هستند، آلودگی‌های نفت و... موجب شود که شاهد ظهور «تمدن انرژی» باشیم. حملات و آسیب‌های بی‌وقفه‌‌ای که انسان به محیط زیست زده، تولید پلاستیک و افزایش چشمگیر آن در طبیعت، تلاش برای مقصر جلوه دادن انسان‌ها در مصرف بی‌رویه انرژی و القای این فکر که زمین در حال انتقام گرفتن از انسان‌هاست، اشاعه این تفکر که ازدیاد جمعیت موجب کاهش منابع انرژی شده و ترغیب کشورهای ضعیف برای کنترل و کاهش جمعیت و قرار گرفتن انرژی‌های آبی-برقی در رده انرژی‌های خطرناک مانند نفت و گاز، همه موجب می‌شود که کشورهای صاحب قدرت در «سکوت» به پیشرفت‌های خود در زمینه هسته‌ای، تولید برق و انرژی‌های پاک ادامه دهند.
فناوری‌های لازم برای استخراج و استفاده از گاز شیل از زمان پیدایش آن یعنی سال 2000 مورد بحث و بررسی جدی بوده و راه‌های زیادی برای دسترسی به این منابع برای نسل‌های آینده مورد مطالعه قرار گرفته است. این منابع انرژی در دست کشورهای استعماری است و هر کشوری اجازه استفاده از منابع آن را ندارد؛ امروز آمریکا بهترین منبع برای استخراج گاز شیل است، اما این سوال مطرح می‌شود آیا گاز شیل می‌تواند جایگزین انرژی زغال سنگ در تولید برق و نفت شود؟ شاید در آینده تولید جدی‌تر گاز شیل در ایالات متحده، موجودیت ژئوپلیتیکی و سیاسی کشورهایی را که امروز به‌عنوان منابع تولید انرژی شناخته می‌شوند، تهدید کند. به نظر می‌رسد در آینده افت شدیدی از لحاظ نفتی داشته باشیم. شاید باید روزی را تصور کنیم که در جهان کمتر از 100 میلیون بشکه نفت تولید شود و یکی از دلایل اصلی این افت، کمبود منابع انسانی برای استخراج و استفاده از آن است. در آینده کشورهای صاحب قدرت به دلیل وجود مشکلاتی برای دسترسی به انرژی‌های فسیلی، منابع انرژی‌های تجدیدپذیر خود را ده‌ برابر خواهند کرد و همین امر موجب می‌شود، تقاضای جهانی برای انرژی‌های فسیلی به شدت کاهش پیدا کند. با این اوصاف، ساده‌لوحانه است که تصور کنیم گاز، نفت و زغال سنگ به‌عنوان منابع انرژی اصلی در جهان آینده مورد استفاده قرار خواهند گرفت. در وضع کنونی، راهی جز تعریف «اخلاق انرژی» نداریم. ما در آینده نیازمند رعایت اخلاقیات در زمینه انرژی هستیم. شاید بحث در مورد این موضوع کمی عجیب به‌نظر برسد، چراکه اخلاقیات از اموری است که بیشتر در کلیساها و مساجد به پیروان ادیان گوشزد می‌شود و کمتر کسی اخلاقیات را وارد ژئوپلیتیک بین‌المللی کرده است
پایان نفت به‌معنای پایان منابع نفتی نیست، بلکه پایان منابع انسانی برای استخراج آن و پاسخگو نبودن منابع به‌سرعت رشد و مصرف انسان‌ها است. ما به عصر «پایان نفت ارزان» نزدیک می‌شویم، پس باید به دنبال راه‌حلی باشیم. شاید «انقلاب سوم صنعتی» زمانی رخ خواهد داد که هر کشوری خود تولیدکننده انرژی باشد. شاید تغییر در منابع انرژی در آینده دنیا را به‌سوی تعریف ژئوپلیتیکی جدید هدایت کند، به‌طوری‌که ژئوپلیتیک قرن 20 کاملاً متمایز از قرن 21 باشد. به‌نظر می‌رسد در آینده به دلیل کاهش تولیدات نفتی و افزایش تقاضای جهانی برای مصرف انرژی، شاهد «انقلاب صنعتی جدیدی» باشیم که این‌بار فقط بر سر منابع انرژی جنگ کنند. 
اکنون در چنین وضعیتی چه باید کرد؟ در این وضعیت، راهی جز تعریف «اخلاق انرژی» نداریم. ما در آینده نیازمند رعایت اخلاقیات در زمینه انرژی هستیم. شاید بحث در مورد این موضوع کمی عجیب به‌نظر برسد، چراکه اخلاقیات از اموری است که بیشتر در کلیساها و مساجد به پیروان ادیان گوشزد می‌شود و کمتر کسی اخلاقیات را وارد ژئوپلیتیک بین‌المللی کرده است؛ اگر هم در قوانین و دستورالعمل‌های بین‌المللی مکتوب شده، در عمل ظاهر نشده است، اما انسان برای حفظ بقای خود در آینده چاره‌ای جز رعایت «اخلاق انرژی» ندارد. حال این سوال مطرح می‌شود که آیا با رعایت اخلاقیات انرژی، ما می‌توانیم در آینده با میزان کمتری از انرژی‌های فسیلی زندگی کنیم؟ من به جرات می‌گویم، بله می‌توانیم.
مباحث اخلاقی در انرژی، حول محورهای مطالعه محیط زیست و همچنین بررسی اجتماعی و اخلاقی استفاده از انرژی‌های نوظهور مانند «انرژی هسته‌ای» مطرح می‌شود. پیدایش مفهوم دوام انرژی که همزمان با مفاهیمی چون محافظت از محیط زیست است، شامل ارزش‌های اخلاقیِ بنیادین مانند برابری و انسجام در زمینه انرژی می‌شود. یک توسعه پایدار نیازمند رعایت جوانب اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی است که همزمان باید میان آن‌ها هماهنگی ایجاد کند. اگر ما نتوانیم در آینده منابع انرژی‌ای در اختیار داشته باشیم که از یکسو پاسخگوی نیازهای روزافزون باشد و از سوی دیگر کمترین آسیب را به محیط زندگی انسان‌ها وارد کند، مسلماً دچار ضرر و زیان خواهیم شد. این ضررها شامل گسترش فقر، از دست دادن لایه‌های سطحی و مفید خاک، مهاجرت و... می‌شود. بحث اخلاق در انرژی هسته‌ای از آنجایی آغاز می‌شود که انسان تصمیم به استفاده از انرژی‌های پاک می‌گیرد؛ اقتصادی بودن منبع انرژی، بهبود تاثیرات انرژی و ارتقای منابع انرژی تجدیدپذیر از جمله دلایل آن می‌باشد. در آینده محافظت از محیط زیست و احترام به آن، از محافظت از منابع انرژی‌های فسیلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بنابراین، ما در عصر حاضر با دوراهی بزرگی در عرصه اخلاق انرژی روبه‌‌رو هستیم. چگونه می‌توان بین نیازهای جامعه جهانی، تامین و حمایت از کشورهای فقیر و در حال پیشرفت و تحولات پیشروی جهانی در عرصه مصرف و تقاضا، ارتباطی هماهنگ برقرار کرد؟ 

تجمع گازهای گلخانه‌ای و اثرات آن بر محیط زیست و تغییرات آب و هوایی از جمله مشکلات اصلی کشورهای ثروتمند است. اقتصاد این کشورها بر مبنای انرژی‌های تجدیدناپذیر تعریف شده است. تا زمانی‌که کشورهای ثروتمند به‌عنوان نخستین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای محسوب شوند، از لحاظ «اخلاق انرژی» وظیفه بزرگی در قبال پیشرفت پایدار کشورهای فقیر و یا در حال توسعه دارند. بدون حمایت از جانب کشورهای ثروتمند، کشورهای فقیر باید از تکنولوژی‌های بازمانده از انقلاب صنعتی اروپا برای تامین انرژی خود آن هم از طریق انرژی‌های فسیلی استفاده کنند؛ اتفاقی که متاسفانه امروز در بسیاری از این کشورها شاهدیم. تا زمانی‌که اینگونه کشورها برای تامین انرژی‌های مصرفی چاره‌ای نیاندیشند، کشورهای ثروتمند روزبه‌روز به حجم فشارهای جهانی خود می‌افزایند، زیرا هنوز در روابط سیاسی و ژئوپلیتیکی قوانین اخلاقی انرژی رعایت نمی‌شود.

تاریخ :

1394/10/10 05:12:00 عصر

نویسنده :

دکتر الکساندر لاتسا

کلیدواژه ها :

اخلاق انرژی - فلسفه - انرژی های فسیلی - انرژی های تجدیدپذیر - انرژی هسته ای

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
شنبه , 03 تیر 1396 , 01:18